سایت منابع جزوات ارشد دکتری

نویسنده / مولف: سید محسن سنجری

جهانی شدن روندی رو به رشد در علم است که طی آن دانش، خصوصی می شود.
امروزه دانشمند زراعت بودن چندان آسان نیست. اگرچه تحقیقات در زمینه محصولات زراعی، عامل چهار برابر شدن متوسط عملکرد محصولات و شش برابر شدن کل برداشت در قرن گذشته بوده است، اما دانش کشاورزی و زیست شناسی به طور فزاینده ای در شمار تهدیدات علیه سلامت انسان، تخریب محیط زیست و بیش از همه غذاهای هول انگیز اصلاح ژن شده قرار گرفته است. دانشمندان علوم کشاورزی برای این که در توسعه انسانی سهیم باشند، چاره ای جز اعاده اعتبار و پذیرش همگانی ندارند. این فرآیند می تواند با تحلیل روندهای جهان پیرامون ما و چالشهای علمی ناشی از آنها از منظری اخلاق محور آغاز شود.

جهانی شدن روندی رو به رشد در علم است که طی آن دانش، خصوصی می شود.

 روند بنیادی: توزیع نابرابر غذا

با این که تولید غذا به طور فاحشی افزایش یافته، اما حدود 820 میلیون انسان در سراسر جهان گرفتار کم غذایی هستند. با توجه به جدیدترین پیش بینیها که تعداد این عده را 580 میلیون نفر تا سال 2015 برآورد کرده، جایی برای شادمانی باقی نمی ماند. عدم توازن دسترس پذیری غذا در کاربرد نابرابر فناوریهای برتر تولید نمایان است. با این که عوامل بیرون از قلمرو علم مسبب چنین وضعی هستند، اما دانشمندان نیز تا حدی مسئولیت انتخاب محصولات تداول یافته و انواع شرایط بومی و نظامهای تولیدی را که هدف و مقصود واقع شده­اند، به دوش می کشند.

روند واقعا جهانی: جهانی شدن

جابجایی رو به افزایش سرمایه، نیروی کار و کالا، فرصتهایی جدید برای کشورهای فقیرتر آفریده است. اما منافع بالقوه اش هرچه که باشد، تعادل چندان آسان نخواهد بود. جهانی شدن با خصوصی سازی پیوندی ناگسستنی دارد. یعنی روند رو به رشدی که اطلاعات و دانش به سبب حقوق مالکیت معنوی خصوصی می شود. همچنین جهانی شدن سبب تمرکز می شود. 10 شرکت برتر تولید بذر و مواد شیمیایی کشاورزی بالغ بر 85 درصد بازار جهان را در اختیار دارند. این روندها چگونه بر مسیر تحقیقات علمی به ویژه ازنظر دگرگونی نیازهای غذایی تاثیر می گذارند؟

عکس العمل نمایان: تنوع محصولات زراعی و تغذیه

تقاضای غذا در جهان در کنار افزایش درآمد و شهرنشینی، متنوع و کیفیت محورتر می شود. اما تنوع فقط مختص اغنیای شهری نیست. فقرا نیز خواهان تنوع و مصرف مواد غذایی متنوع هستند. تنوع گیاهان و محصولات زراعی و افزایش کیفیت مواد غذایی، رویکردی علمی و دقیق می طلبد. دغدغه اخلاقی این است که چه انتخابها و اولویتهایی با توجه به نیازهای گروههای محروم مورد توجه قرار خواهد گرفت؟

روند زمینه: خدمات کشاورزی به جامعه

کشاورزی بیش از تولید فقط کالری و ایجاد درآمد به جامعه خدمت می کند. این بخش به طور روزافزونی مسئول خدمات زیست محیطی مانند حفاظت از آب پخشانها محافظت از تنوع زیستی کشاورزی، حبس کربن و تولید انرژی تجدیدپذیر شده است. سئوال دانشمندان از لحاظ اخلاقی این است که چطور مبنایی علمی و عینی شامل شاخصهای سنجش تاثیر اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی برای رشد پایدار بخش کشاورزی فراهم سازند.

روند کوبنده: انقلاب اطلاعات

با این که شکاف دیجیتالی مانع از دسترسی فقرا به فناوری اطلاعات شده، کشورهای در حال توسعه به سرعت از فناوری اطلاعات در زمینه علوم کشاورزی و کاربردهای آن بهره می برند. لیکن در اینترنت، مطالب علمی و مهملات در کنار هم قرار دارند. با این که فناوری اطلاعات یک تعدیل ساز فرامرزی قدرتمند است، نیاز به منابع معتبر علمی بیشتر احساس می شود. مساله اخلاقی این است که دانشمندان چه در بخش خصوصی چه دولتی به اندازه کافی نتایج کار خود (اعم از شکست یا تردید) را به شراکت گذارند.

چالش پیش روی علم زراعت روشن است: سهیم شدن در کاهش فقر، تقویت امنیت غذایی و تغذیه متعادل برای جمع کثیری از مردم جهان از راه توسعه نظام­های فشرده کشت که بسیار مفیدند یا لااقل برای محیط زیست بی ضرر هستند و خدمات متعددی به جامعه ارایه می کنند. سازمان فائو، پنج موضوع علمی را برمی شمرد:

استفاده مسئولانه از آب و زمین:

متوازن ساختن نیازهای آبی بخش کشاورزی با بخش صنعت و مصارف انسانی، علم زراعت را به بررسی مجدد عملکرد محصولات وا می دارد. بیان بازدهی محصولات به ازای واحد آب مصرفی به جای زمین (واحد سطح) جابجایی به سمت دیگر محصولات را ممکن است موجب شود. این امر در چین در حال وقوع است و انتظار می رود که تا سال 2025، کشت برنج به گندم تغییر یابد. هم­چنین تحقیقاتی در مورد فناوریهای ساده مانند استحصال آب که از خطرات بکاهند و بر بازده بیفزایند، راههای صرفه جویی آب، تطابق بهتر محصولات با شرایط محدودیت آبی و کاملتر از همه توسعه لاینهای جدید و مقاوم به خشکی لازم است. تحول در ژنتیک مولکولی، نویدبخش تحقق این امکان است که جایگاههای ژن خصوصیات کمی را هدف بگیریم و کارایی به نژادی و پرورش انواع جدید در برابر برخی معضلات قدیمی دوسویه را افزایش دهیم.

نجات تنوع زیستی:

این که 9 گونه گیاهی بیش از 75 درصد غذای انسانها را فراهم می سازند تا حد زیادی نتیجه تمرکز ویژه علوم کشاورزی بر آنها و غفلت از طیف وسیعی از گونه های دیگر سازش یافته با موقعیتهای اکولوژیکی متفاوت است. اهلی ساختن گیاهان جدید زمان می برد. اما عرصه وسیعی نیز برای اصلاح ارقام زراعی مهم و از چشم افتاده محلی فراهم می سازد. مردم گرفتار ناامنی غذایی در سراسر جهان نیز از توجه بیشتر به گونه های چند خاصیتی مثل سورگم که قابلیت فراوانی در تهیه غذا، قند، خوراک دام و سوخت زیستی دارد، سود می برند. تحقیقات چندانی در مورد تثبیت بیولوژیک نیتروژن با وجود قابلیت آن در افزایش عملکرد بقولات و انتقال ظرفیتهای تثبیت نیتروژن به گیاهان غیرخانواده بقولات صورت نپذیرفته است. همچنین باید نگاهی تازه به استفاده از گیاهان دایمی افکند و از نیاز اندک آنها به کودهای شیمیایی و نقششان در حفاظت خاک غافل نشد. بالاخره راهبردهای تنوع بخشی گیاهان زراعی می توانند در کاهش و تعدیل انتشار گازهای گلخانه ای و نگهداشت کربن موثر افتند.

رویکردهای یکپارچه و عملی تر به پایداری:

یک نظام بهره برداری را زمانی می توان پایدار نامید که مواد آلی، بازگردانی عناصر غذایی، ساختار خاک، فرسایش و آسانی نفوذ ریشه در آن، جملگی در سطحی قابل قبول باشند و این امر سبب باردهی گیاه به طور رضایت بخش نسبت به توان بالقوه آن شود. اما برای اطمینان از این که پیشرفت در علم زراعت بتواند با مقیاس و واقعیت تولید بخصوص در مناطق گرفتار ناامنی غذایی تطابق یابد، موسسات تحقیقاتی باید بر مبنایی بلند مدت با مزارع در شرایط واقعی پیوند حاصل کنند.

موسسات تحقیقاتی باید به مزارع در شرایط واقعی نزدیکتر شوند.

یک رهیافت تجربی و عملی در زمانی ضرورت می­یابد که علم زراعت چنان گرفتار تفرد و تخصص گرایی شود که نتواند به وظیفه تلفیق­گر خو جهت حصول پایداری عمل کند.

ارگانیسمهای اصلاح ژن شده:

فناوری زیستی در نهایت اجازه خواهد داد تا سازگاری دقیق تر ژنوتیپها با شرایط زیست محیطی، نیازهای غذایی و تغذیه ای و سلیقه بازار میسر شود. اما این فناوری دو نگرانی مشخص برمی انگیزد. نخست، آیا این فناوری باعث شده تا مقدار غذای بیشتری در جهان تولید شود و آسانتر در اختیار فقرا قرار گیرد؟ نگرانی دوم (که بسیار مطرح شده) محصولات زراعی اصلاح ژن شده و تاثیر احتمالی منفی آنها بر سلامت و محیط زیست است. هنوز نمی توانیم اثرات نامطلوب خود ژنهای واردشده را پیش بینی کنیم و نمی دانیم ژنهای مذکور از چه راهی ممکن است حالت ژنهای موجود را تغییر دهند. تا این تاریخ هیچ معضل مربوط به سلامت انسان به سبب فناوری زیستی به اثبات نرسیده، اما این قضیه به معنای ایمن بودن اصلاح ژنتیک نیست. در سطح بین المللی، ایمنی غذایی مورد توجه قرار گرفته و اثرات ارگانیسمهای اصلاح ژن شده بر تنوع زیستی در عهدنامه تنوع زیستی لحاظ شده است. البته مقررات ملی و بین المللی و ارزیابیهای خطر نسبتا جدید هستند و اعتماد عمومی به این فرآیندها زیاد نیست. از نکات مرتبط به بحث استفاده از ارگانیسمهای اصلاح ژن شده، مساله بسیار کلان به شراکت بهره بردن از مواد ژنتیکی است.

امروزه هیچ کشوری نمی تواند بدون منابع ژنی جاهای دیگر در این زمینه اقدامی صورت دهد. همکاری بین المللی در مدیریت مواد ژنی گیاهی (که اکنون کالایی رایج در جهان محسوب می شوند) نه یک انتخاب که ضرورتی اجتناب ناپذیر است. یکی از مراحل مهم در این مسیر به رسمیت شناختن یکپارچه و متفق حقوق کشاورزان است که مکمل به رسمیت شناختن حقوق پرورش دهندگان گیاه و اصلاح گران خواهد بود. این موضوع چالشی به دنبال دارد. این چالش، عملی ساختن این خواسته از راه دسترس پذیر ساختن آن دسته از فناوریهای برتر و محصولات نهایی است که حق استفاده انحصاری دارند.

شفافیت اطلاعات و تصمیمگیری:

نگرانی بسیار زیاد مردم در مورد علم زراعت از این بابت است که مبادا آنها را در این جریان نادیده انگارند یا حقیقت را از آنان مخفی کنند. علم و به ویژه فناوری زیستی در کشاورزی، کارهای زیادی با آشکار ساختن تلاش پیشگامانه خود در زیست شناسی مولکولی و مهندسی ژنتیک برای مجاب کردن مردم انجام داده است. برغم این واقعیت، تلاشها برای غلبه بر تردیدهای مصرف کنندگان، از بدگمانیهای آنان نکاسته است. درخواست برچسب زنی و مشخص کردن مواد غذایی حاوی اجزای اصلاح ژن شده به روشنی نیاز به شفاف سازی در این قضیه را آشکار می سازد. برخی از شرکتهای اصلی تولید مواد غذایی از گنجاندن اجزای اصلاح ژن شده در محصولات خود صرف­ ظر کرده اند، اما برخی دیگر کاملا در برابر فشار افکار عمومی برای تفکیک یا جداسازی محصولات غذایی اصلاح ژن شده مقاومت می کنند. نتیجه نهایی، دو قطبی شدن است که تداوم پریشانی صنایع و مدیریتهای دولتی را به دنبال خواهد داشت. دانشمندان مسئولیتی کاملا اخلاقی در تعیین اهداف، ارایه اطلاعات موثق و مورد تایید به عموم مردم و پرهیز از انتشار نتایج ناقص و کاملا آزمایش نشده (اعم از مثبت و منفی) دارند.

دانشمندان علم زراعت نیازمند تعمق و نگرشی فراتر از رشته های تخصصی و اقدامهای قانونی و سیاستهای حمایتی به منظور مدیریت و محافظت از کالاهای عمومی در سطح بین المللی هستند. آنها باید بین اقتصاد جهانی و جامعه جهانی در حال ظهور و شکلگیری فرق قایل شوند. بسیاری از نگرانیهای مرتبط با امور انسانی لاینحل باقی است: استانداردهای بهداشت گیاهی و ارزیابی خطر، استفاده بهینه از اراضی و منابع آب این کره خاکی و نقش بخش کشاورزی در تعدیل تغییر جهان.

با این که ما از ضرورت محافظت و مدیریت مسئولانه از کالاهای عمومی در سطح بین المللی آگاهیم، اما ابزارهای سیاستی قدرتمندی برای انجام این کار نداریم. فریادهای کشورهای کوچک، شرکتهای کوچک و کشاورزان خرده پا در این هیاهو طنین چندانی ندارد.

دانشمندان از لحاظ اخلاقی مسئولند تا به جای فقرا و ضعفا سخن بگویند.

دانشمندان از لحاظ اخلاقی مسئول سخن گفتن از طرف فقرا و ضعفا هستند. چون آنها گاهی وقتها بهتر از هر کسی عواقب احتمالی انجام ندادن این کار را می دانند.

جولین هاکسلی، دانشمند و نویسنده معروف، گفت آنچه باید ما دانشمندان و همه خدمتگزاران جامعه جهانی را به تکاپو وادارد، کنجکاوی، ابتکار، خلاقیت و تلاش صادقانه­ بیش از تکیه بر اعجاز عقل و حافظه به تنهایی است. چالش غایی دانشمندان علم زراعت، قرار دادن این خصوصیات اخلاقی در خدمت توسعه و امنیت غذایی است./

منبع: سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)