سایت منابع جزوات ارشد دکتری

از نظر مقیاس جهانی حرارت و رطوبت مهم ترین عوامل در پراکنش اجتماعات گیاهی هستند . هرچه از قطبین به سمت استوا پیش می رویم ، ملاحظه می کنیم درجه حرارت دائما افزایش می یابد . هرچه از مناطق دریایی دورتر می شویم  ، ملاحظه می کنیم که میزان رطوبت کاهش می یابد .
طبق آمار سازمان FAO : سطح جنگل های دنیا در سال 1980 : بالغ بر 4 میلیارد هکتار بوده است .
طبق آمار سازمان FAO : سطح جنگل های دنیا در سال 1993 : بالغ بر 4/3 میلیارد هکتار بوده است یعنی روند تخریب سریع جنگل های دنیا را نشان می دهد . 
و طبق آمار سازمان FAO سالانه حدود 16 میلیون هکتار از جنگل های دنیا از بین  می روند . که با توجه به سطح کل خشکی های زمین ( 130 میلیون كيلو متر مربع ) ، جنگل های دنیا حدود 3/1 آن را می پوشانند .
جدول مساحت جنگل های دنیا را نشان می دهد :
منطقه سطح جنگل      (میلیون هکتار) نسبت به سطح کل %
آمریکای (شمالی و مرکزی) 550 26
آمریکای جنوبی 885 51
آفریقا 650 22
اروپا 188 30
روسیه 851 50
آسیا 547 18
اقیانوسیه 197 23
جهان 3870 30
جدول فوق نشان می دهد که قاره آمریکا ( مخصوصا آمریکای جنوبی ) جزء غنی ترین و اقیانوسیه جزء فقیر ترین قاره های دنیا از نظر وسعت جنگل ها می باشند .
امروزه برزیل ، روسیه و کانادا جزء غنی ترین کشور های دنیا از نظر سطح جنگل                    می باشند . البته امروزه روسیه را در تقسیم بندی های جديد( بعد از فروپاشی شوروی سابق) جزء اروپا منظور می کنند و در نتیجه مساحت جنگل های قاره اروپا ( 1.039=188+851) به یک میلیارد و سی و نه میلیون هکتار می رسد در نتیجه قاره اروپا جزء غنی ترین مناطق جنگلی دنیا از نظر مساحت محسوب خواهد شد .
تقسیم بندی معروف پروفسور بروکمن که در آن مناطق رویش گیاهی دنیا به مناطق زیر تقسیم می کند:
1- جنگل های بارانی
2- جنگل های سبز بارانی
3- جنگل های مدیترانه ای
4- جنگل های سبز تابستانی
5- جنگل های سوزنی برگ
1- جنگل های بارانی ( جنگل های پهن برگ همیشه سبز استوایی )     pluvisilvae
- شرایط کاملا مساعد آب و هوایی در این منطقه در نتیجه باعث ایجاد جنگل های انبوه گردیده است.
- میزان بارندگی این مناطق بین 2 تا 4 هزار میلی متر در سال است .
- در این مناطق فصل رویش یا دوره رویش گیاهی مشخص وجود ندارد و گیاهان در تمام طول سال رشد و نمو می کنند و به همین دلیل فاقد دوایر سالانه مشخص هستند .
- درجه حرارت سالانه بالا دارند ( 24 – 30 نوسان دارد ) و نوسان حرارتی در طول سال کم است ( حداقل کاهش 18 درجه سانتی گراد است ).
¬¬¬- دارای بارندگی کافی و رطوبت هوا زیاد است .
- از آشکوب های متعددی تشکیل یافته اند .
- وجود اپی فیت ها (epiphyte) مثل سرخس ها ، ارکیده ها و سایر گیاهان بالا و رونده همراه انواع نخل ها و سرخس های درختی ، منظره خاصی به این جنگل ها داده است .
- تنوع گونه ها ( از نظر نوع و تعداد درختان ، درختچه ها و سایر گیاهان ) فوق العاده زیاد است . به طور کلی در یک هکتار جنگل تعداد گونه های درختی به بیش از 100 نوع             می رسد 
- به طور کلی این منطقه منبع مهمی برای کشاورزی ، داروسازی و صنعت منظور می شود.
- پیچیده ترین و متنوع ترین اکوسیستم های زمین را به وجود مي آورند و دارای نقش های تنظیمی و تولیدی مهمی از نظر تعادل اقلیم کره زمین هستند .
- دقت شود که تعداد درختان صنعتی در این جنگل ها خیلی کم است                               ( 3 تا 5 درخت در هکتار ).
- حجم سرب های این جنگل ها به طور متوسط بین 500 تا 800 متر مکعب                        ( در هکتاردرنوسان  است . )
- ارتفاع درختان در آشکوب بالا نسبتا زیاد است و به 60 متر ( حتی به 90 متر هم ) می رسد  ( با قطر 3 تا 4 متر ).
- مهم ترین گونه های آنها : آکاژو ، اکومه ، ایروکو ، بالزا ، پالیاندر ، ساپلی ، لیمبا ، ماهاگونی.
- این جنگل ها در محدوده عرض جغرافیایی 10+ / 10- درجه واقع شده اند .
مثل آفریقای غربی و مرکزی ، آمریکای مرکزی ، آمریکای جنوبی و قسمتی از آسیای جنوب شرقی و هندوستان یافت می شوند .
2 ) جنگل های سبز  بارانی ( جنگل های خشک استوایی و نیمه استوایی )
- در مناطق استوایی و نیمه استوایی مناطقی وجود دارند که برای مدت کوتاهی در سال فاقد باران بوده و به اصطلاح دارای فصل خشک می باشند .
فصل خشک در مناطق استوایی حدود 2 ماه و در سایر مناطق بیشتر می باشد .
- باران در این مناطق در فصول مشخص از سال می بارد و به نام (( باران های مونسونی )) مشهورند . به همین علت نام این جنگل ها را جنگل های مونسونی می نامند .
- درختان در فصل بارندگی سبز بوده و در فصل خشکی خزان می کنند .
- شبیه جنگل های بارانی هستند ( در فصل بارندگی ) با این تفاوت که تعداد آشکوب ها کمتر ، از تراکم اپي فیت ها و گیاهان بالا روند ، کاسته می شود . تنوع گونه ها نیز به مراتب کمتر از جنگل های بارانی بوده و ارتفاع درختان نیز کاهش می یابد . ( 30-40 متر )
- پراکنش این جنگل ها در حدود عرض جغرافیایی 20+/20- بوده است.
- مهم ترین گونه با ارزش این جنگل ها درخت تیک و انواع dalbergin بوده که از نظر صنعتی و تهیه روکش چوب با ارزشند .
- در نواحی نیمه استوایی در کنار رودخانه ها و باتلاق ها و مخصوصا مناطقی که تحت تاثیر جزر و مد دریا می باشند یک نوع تیپ رویش خاصی به وجود می آید که به نام جنگل های مانگرو یا مندابی مشهورند .
این جنگل ها ( مانگرو) (Mangroe) از گونه های همیشه سبز تشکیل شده اند که قادرند توسط ریشه های خود اکسیژن لازم را از آب دریافت کنند                                              (توسط اعضای مخصوص به نام دمکار pneumotophere).
از خصوصیات دیگر این درختان این است که بذر بر روی ساقه و تنه سبز می شود و بعد روی زمین ( داخل آب یا گل ) می افتد و درخت جدید را به وجود می آورد                       ( خاصیت زنده زایی یا viviparie).
در مناطقی که جزر و مد های قوی دارند  ، پس از مد ، درختان تا زیر تاج در آب قرار          می گیرند و بعد از فرونشستن آب ، ریشه های درختان ظاهر می شوند. 
گونه های معروف جنگل ها : انواع چنرل و انواع حرا
در درجه حرارت کمتر از 4 درجه ، اکثر گونه های مانگرو از بین می روند و مساحت کلی آنها در دنیا 10 میلیون هکتار است . ( 4 میلیون هکتار در جنوب شرقی آسیا و 1 میلیون و صد هزار هکتار در استرالیا و بقیه در سایر مناطق دنیاست )
3) جنگل های سخت برگ ( جنگل های همیشه سبز مدیترانه ای ):
مناطق اطراف دریای مدیترانه ، قسمت هایی از استرالیا ، جنوب آفریقای جنوبی ، کالیفرنیا و نواحی مرکزی شیلی دارای اقلیم خاصی هستند که این جنگل ها را به وجود می آورند .
- زمستان های معتدل و عاری از یخبندان باعث ظهور گونه های همیشه سبز می شود
- میزان بارندگی در این نواحی کم ( بین 500 تا 700 میلی متر ) است که بیشتر در بهار و پاییز صورت می گیرد .
- تابستان ها خشک و گرم بوده و درجه حرارت متوسط گرمترین ماه های سال بین 22- 28     درجه سانتی گراد می باشد و در زمستان به صفر نمی رسد .
- دوره رویش گیاهی هم نسبتا طولانی است ( 7 تا 9 ماه نوسان دارد . )
- ارتفاع درختان بین 15 تا 20 متر است . البته استثنا گونه های اکالیپتوس در استرالیا به   70-80 متر هم می رسد و گونه های سوزنی برگ کالیفرنیا ( درخت غول ) گاهی تا ارتفاع 100 متر هم می رسد .
- مهم ترین گونه ها : زیتون ، مرکبات ، بلوط چوب پنبه ، بلوط سبز، نوعی بلوط   مدیترانه ای ، برگ بو ، اکالیپتوس ، خرنوب و سوزنی برگ ها : کاج صمغی ، کاج سنگی ، کاج حلب و زربین .
4 ) جنگل های سبز تابستانی (جنگل های پهن برگ خزان کننده مناطق معتدله ) مناطق وسیعی از جهان دارای زمستان های سرد و تابستان های معتدل تا گرم می باشند . که در فصول بهار و تابستان شرایط اکولوژیک مناسبی برای رشد درختان به وجود آورده اند .
* در این نواحی ، پهن برگانی ظاهر می شوند که با شروع فصل بهار ، برگ های خود را باز نموده و تا شروع سرمای پاییزه سبز هستند و در زمستان فاقد برگند .
* اکثر جنگل های پهن برگ نیمکره شمالی جز این جنگل ها هستند ( مثل جنگل های شمال ایران ).
- بین 1-3 آشکوب دارند.
- ارتفاع درختان بین 30 – 40 متر است.
- حجم سر ب های این جنگل ها : 300 متر مکعب در هکتار است .
 - تعداد تنوع گونه ها کمتر بوده و اپی فیت گیاهان بالا رونده زیاد نیستند .
- در نیمکره شمالی بین عرض های جغرافیایی 30 تا 50 درجه ظاهر می شوند .
- اشکوب بالایی جنگل همیشه از گونه های خزان کننده ، در صورتیکه آشکوب زیرین از گونه های همیشه سبز تشکیل می شود مثل جنگل های راش و بلوط همراه با خاس یا شمشاد. .
- گونه های معروف این جنگل ها : راش ، بلوط ، ممرز ، افرا ، نارون ، توسکا ، نمدار ، زبان گنجشک ، گیلاس وحشی و ...که از نظر صنعتی غالبا گونه های با ارزشی هستند .
- البته در نیمکره جنوبی فقط در قسمتی از شیلی ، جنگل های پهن برگ خزان کننده وجود دارد که شبیه جنگل های سبز تابستانی هستند .
5 ) جنگل های سوزنی برگ مناطق سرد نیمکره شمالی (boreal):
- بیشتر در عرض جغرافیایی 50 تا 70 درجه شمالی کره زمین                                             ( در زمین های هموار و مناطق کوهستانی ) یافت می شوند .
- کشورهای آمریکای شمالی و روسیه دارای جنگل های وسیع سوزنی برگ هستند.
- بعلت دوره سرمای زیاد ، دوره رویش گیاهی در این مناطق کوتاه بوده ( 2 تا 4 ) و درجه حرارت گرمترین ماه سال بین 10 تا 18 می باشد .
- میزان بارندگی سالانه 1000 میلی متر است .
- از مشخصات بارز این جنگل ها : پوشیده بودن سطح این جنگل ها از برف در فصل زمستان است .
- معمولا یک آشکوبه و تنوع گونه ها نیز کم است .
- مهم ترین گونه های تشکیل دهنده : پیسه آ ، نراد ، کاج جنگلی ، لاریکس
- پهن برگان این جنگل ها ( که مقاوم به سرما هستند ) : توس(غان ) ، صنوبر لرزان ، بید
- درختان به 30 – 40 متر ارتفاع می رسند
- حجم سر ب های این جنگل ها به خاطر متراکم بودن توده های جنگلی نسبتا زیاد است و گاهی به 1000 متر مکعب در هکتار می رسد .
نکته : سطح جنگل های سوزنی برگ دنیا بر خلاف جنگل های پهن برگ رو به افزایش است چون به دلیل مصرف زیاد در صنایع کاغذ و مقوا از یک طرف و تند رشد بودن این گونه ها از طرف دیگر باعث ایجاد جنگل های مصنوعی با این گونه ها شده است .
شکل زیر پراکنش این 5 جنگل دنیا را بر حسب عرض جغرافیایی و شرایط اقلیمی در جهان نشان می دهد :
 
شکل پراکنش جنگل ها وسایر مناطق رویش جهان بر حسب تغییرات حرارت ، عرض جغرافیایی و رطوبت.